Havacılık Güvenliği Ağı (ASN) verilerine göre, çok sayıda ülkenin envanterinde bulunan F-35 savaş uçakları 2018’den bu yana 10 kez kazaya karıştı.

ABD’li Lockheed Martin firması tarafından üretilen savaş uçağının geliştirilmesine 1995’te Müşterek Taarruz Uçağı programı kapsamında başlandı ve 26 yıl sonra tam kapasite üretime geçildi.

İşte F-35’in güvenilirliğini sarsan kazalar:

F-35B savaş uçağı 2016’da South Carolina eyaletinde bulunan Beaufort kentindeki Deniz Piyadeleri tesisinde teknik arıza nedeniyle alev alırken, ilk kayıtlara geçen F-35 kazası 2018’de yine South Carolina kıyılarında meydana geldi.

28 Eylül 2018

ABD ordusuna ait F-35B savaş uçağı, eğitim uçuşu sırasında düştü.

South Carolina kıyılarında meydana gelen kazada, pilot fırlatma sistemiyle güvenli şekilde uçaktan çıkmayı başardı.

Kazanın, uçuş sırasında motor yakıt tüpünün patlamasına neden olan üretim hatasından kaynaklandığı belirlendi.

9 Nisan 2019

Japon hava kuvvetlerine ait F-35A savaş uçağı, Japonya’nın kuzeyinde Pasifik Okyanusu’na düştü.

Uçak, dört F-35A savaş uçağının katıldığı eğitim tatbikatı sırasında kayboldu.

Pilot kazada hayatını kaybetti, cesedine ise aylar sonra ulaşıldı.

19 Mayıs 2020

ABD Hava Kuvvetlerine ait F-35, Florida eyaletindeki Eglin Hava Kuvvetleri Üssü’ne zorunlu iniş yaptı.

Fırlatma sistemiyle güvenli şekilde uçaktan çıkan pilot hafif yaralandı.

Uçak devrildi, alev aldı ve kullanılamaz hale geldi. Yapılan soruşturma sonucunda kazanın sebebinin iniş sırasında kontrolsüz hız yapılması ve uçağın uçuş kontrolündeki sorun olduğu tespit edildi.

29 Eylül 2020

ABD Deniz Piyadelerine ait F-35 savaş uçağı, havadan havaya yakıt ikmali sırasında tankerle temas etti.

Pilot başarılı bir şekilde fırlatılırken, düşen uçak kullanılamaz hale geldi.

Tanker ise ABD’nin California eyaletinde yer alan Thermal bölgesi yakınlarındaki havuç tarlasına indi.

17 Kasım 2021

İngiliz Kraliyet Hava Kuvvetlerine ait F-35B uçağı, HMS Queen Elizabeth uçak gemisinden kalkış sırasında Akdeniz’e düştü.

Pilotun kendini güvenli şekilde fırlattığı ve daha sonra da kurtarıldığı kazada denize düşen savaş uçağı çıkarıldı.

4 Ocak 2022

Güney Kore Hava Kuvvetlerine ait F-35A, South Chungcheong eyaletindeki hava üssüne acil iniş yaptı.

Acil inişin nedeni aviyonik teknolojilerle ilgili olduğu düşünülen iniş takımı arızası olarak kayıtlara geçti.

Söz konusu F-35A, Seosan Hava Üssü’ne inişi sırasında kartala çarptı.

Ağır hasar alan uçak, onarılamaz olarak değerlendirildi ve envanterden kaldırıldı.

24 Ocak 2022

F-35 savaş uçağı ihtilaflı Güney Çin Denizi’ndeki USS Carl Vinson uçak gemisine iniş yaparken kaza yaptı.

Pilot fırlatma sistemiyle güvenli şekilde uçaktan çıkmayı başardı ancak uçak, geminin güvertesinin kenarına çarptı, güverte boyunca kaydı ve ardından denize düştü.

Dönemin ABD 7. Filo Komutanı Koramiral Karl Thomas’ın “pilot hatası sonucu” olduğunu söylediği kazada 7 denizci yaralandı.

19 Ekim 2022

F-35 savaş uçağı ABD’nin Utah eyaletindeki Hill Hava Kuvvetleri Üssü’ne iniş için son yaklaşma manevrası sırasında düştü.

Pilot, kendini fırlatarak kazayı hafif sıyrıklarla atlatırken, uçak kullanılamaz hale geldi.

Soruşturmaların ardından pilotun, hava veri sistemindeki hatalar nedeniyle uçağın inişten hemen önce kontrolünü kaybettiği ve yeniden kontrolü sağlama şansı olmadığı belirlendi.

17 Eylül 2023

ABD Deniz Piyadelerine ait F-35 savaş uçağı ABD’nin South Carolina eyaletinde düştü.

Kaza, Kuzey Charleston kentindeki Beaufort Deniz Hava İstasyonu’nda meydana geldi.

Pilot, F-35’i otopilot moduna geçirdikten sonra uçaktan fırlamayı başardı ve hayatta kaldı.

29 Mayıs 2024

Lockheed Martin üretimi F-35 savaş uçağı New Mexico eyaletinin Albuquerque kentindeki Uluslararası Sunport Havalimanı’na yakın bir yerde düştü.

Savaş uçağı, havaalanı yakınlarındaki 21 numaralı pistten kalktıktan sonra düştü ve pilot uçak düşmeden güvenli şekilde fırlatıldı. Pilot daha sonra ciddi yaralanmalar nedeniyle hastaneye kaldırıldı ve durumunun stabil olduğu bildirildi.

Bu olay, F-35’lerin güvenliğine ilişkin endişeleri yeniden gündeme getirdi.

F-35’TE GÜVENİLİRLİK VE BAKIM SORUNLARI PATLAK VERDİ

ABD Operasyonel Test ve Değerlendirme Müdürlüğü tarafından yayınlanan yıllık rapora göre, F-35 Lockheed Martin savaş uçakları 2023’te güvenilirlik, bakım ve kullanılabilirlik konularında bazı zorluklarla karşılaştı ve hedeflenen yüzde 65’lik göreve hazır olma oranının altında kalarak sadece yüzde 51 performans gösterdi.

Ocak ayı sonunda yayınlanan raporda, F-35’in Operasyonel Gereksinimler Belgesi’nde belirtilen güvenilirlik ve idame edilebilirlik kriterlerinin altında kalmaya devam ettiği belirtildi.

Benzer şekilde, nisanda yayınlanan ABD Hükümeti Hesap Verebilirlik Ofisi raporuna göre, “F-35 filosunu ayakta tutmanın maliyeti artmaya devam ediyor, (maliyet) 2018‘de 1,1 trilyon dolardan 2023’te 1,58 trilyon dolara yükseldi” ifadesi yer aldı.

Raporda, ABD Savunma Bakanlığının “kısmen uçağın güvenilirlik sorunları nedeniyle F-35’i başlangıçta tahmin edilenden daha az uçurmayı planladığı” belirtilirken “F-35’in görevini yerine getirme kabiliyeti de son 5 yılda düşüş eğilimine girmiştir.” değerlendirmesine yer verildi.

TEMEL KOTİL ‘KAAN F-35’TEN DAHA ÜSTÜN TEKNOLOJİ’ DEMİŞTİ

Türkiye’nin yerli ve milli ilk beşinci nesil savaş uçağı KAAN’da kullanılacak teknolojiyi seçerken ‘F-22 ve F-35’ten daha üst teknolojiyi seçtik’ diyen TUSAŞ Genel Müdürü Temel Kotil, Eurofıghter, F-16, Rafael uçaklarının KAAN’dan daha alt teknolojiye sahip olduğunu söylemişti.

Haberde, Lahey Temyiz Mahkemesinin yasağına karşın hükümetin İsrail’e F-35 parçaları tedarikini sürdürmek istediği, bu sevkiyatın doğrudan İsrail yerine ABD başta olmak üzere üçüncü ülkeler üzerinden ulaştırılmasının değerlendirildiği aktarıldı.

Dışişlerinin konuya ilişkin NOS’un sorularına verdiği yanıtta, teslimatın mahkeme tarafından yasaklandığının ABD’ye bildirildiği ve karara rağmen “İsrail’in gerekli F-35 parçalarına erişimini nasıl sürdürebileceğinin incelendiği” ifade edildi.

Dışişlerinin, alternatif olarak mahkeme kararıyla durdurulan silah satış lisansı yerine yeni bir lisans ile çözüme ulaşmayı da değerlendirdiği aktarıldı.

ABD menşeli F-35’lerin Avrupa dağıtım merkezinin Hollanda’nın güneyindeki Woensdrecht’te yer aldığına ve F-35 programındaki Avrupa ülkelerine ve İsrail’e sevkiyatların buradan yapıldığına dikkat çekildi.

UZMANLAR HUKUKA AYKIRI BULUYOR

Amsterdam Özgür Üniversitesi Hukuk Profesörü Galina Cornelisse, Hollanda’nın İsrail’e F-35 parçaları tedarik yollarını araştırmasının uluslararası hukuka aykırı olduğunu belirterek, “Eğer ülkenizdeki yargıç parça tedarikinin uluslararası hukuka aykırı olduğunu söylüyorsa, buna uymak zorundasınız.” ifadelerini kullandı.

Amsterdam Üniversitesi ve Hollanda Savunma Akademisinde Savaş Hukuku Profesörü Marten Zwanenburg, F-35 parçalarının fiili sevkiyatının ve ihracatının durdurulmasıyla ilgili kararın oldukça ayrıntılı ve net olduğu ifade ederek, “Eğer nihai hedef İsrail ise ve ABD bir ara adımsa, o zaman bu yolun mahkeme kararını ihlal ettiğini söyleyebilirsiniz.” değerlendirmesinde bulundu.

Utrecht Üniversitesi Uluslararası İnsancıl Hukuk Profesörü Jessica Dorsey de hem Hollanda’daki yerel mahkemelerin hem de Uluslararası Adalet Divanının Gazze’de ciddi uluslararası hukuk ihlalleri riskini teyit etmesine rağmen Hollanda’nın hala alternatif yollar aramasını “uluslararası hukuk sistemine bir darbe” şeklinde nitelendirdi.

Dorsey, Hollanda’nın, olası şekilde ABD üzerinden F-35 parçaları göndermesi durumunda, Amerikalılardan bunları İsrail’e götürmeyeceklerine dair güvence almak zorunda olduğunu hatırlatarak, aksi durumda bunun hem Silah Ticareti Anlaşması’nın hem de Avrupa Dış ve Güvenlik Politikası Direktifi’nin ihlali olacağı uyarısında bulundu.

İNSAN HAKLARI KURULUŞLARI F35 PARÇALARININ İHRACATININ DURDURULMASINI İSTEDİ

Hollanda’da insan hakları örgütleri Oxfam Novib, PAX ve The Rights Forum, Hollanda hükümeti aleyhine açtığı davada, İsrail’e F-35 parçalarının ihracatının, İsrail’in Gazze’de işlediği “muhtemel savaş suçlarına” Hollanda’nın ortak olması anlamına geldiği gerekçesiyle durdurulmasını istemişti.

İlk derece mahkemesinin 15 Aralık’taki kararında, Hollanda’nın, daha önce tesis edilen lisans kapsamında İsrail’e F-35 parçası satışını durdurmak zorunda olmadığı belirtilmişti.

Davayı açan İnsan hakları örgütleri kararı temyiz etmiş ve Lahey Temyiz Mahkemesinde 22 Ocak’ta yapılan duruşmada, Hollanda hükümetinin İsrail’e F-35 parçaları sevkiyatını durdurması talebini reddeden ilk derece mahkemesinin kararını bozmasını talep etmişti.

Hollanda devletinin avukatları ise Gazze’deki durumun henüz karmaşık olduğu, ülkenin ekonomik menfaatleri için F-35 satışının gerekliliği, ikili ilişkilerin önemi ve Hollanda yapmasa dahi diğer ülkelerin satmaya devam edeceği şeklindeki gerekçelerle İsrail’e F-35 parçaları gönderilmesini durdurma zorunluluğu olmadığını öne sürmüştü.

MAHKEME SATIŞIN DURUDURLMASINA HÜKMETMİŞTİ

Lahey Temyiz Mahkemesi, 12 Şubat’taki kararında, uluslararası insancıl hukuk ihlalleri sebebiyle İsrail’e F-35 savaş uçağı parçalarının satışının durdurulmasına hükmetmişti.

Kararda, İsrail’in Gazze’ye yönelik saldırılarında sivillere verdiği zararı yeterince dikkate almadığı kaydedilerek, Hollanda’nın İsrail’e F-35 parçalarının ihracatını yedi gün içinde durdurması gerektiği belirtilmişti.

Hollanda hükümeti, temyiz kararına itiraz ederek konuyu Hollanda Yargıtayına taşımıştı.

Burns, Amerikan dış politika dergisi Foreign Affairs için kaleme aldığı “Ajanlık ve Devlet Yönetimi: Rekabet Çağı İçin CIA’in Dönüşümü” başlıklı makalede, “Ortadoğu’yu son 40 yıldır bu kadar karmaşık ve patlamaya hazır görmedim” ifadelerini kullandı. 

İran Dışişleri Bakanı Hüseyin Emir Abdullahiyan ise ABD yönetimine, “Herhangi bir saldırıya kararlı ve süratle yanıt vereceğiz” dedi.

Karşılıklı açıklamalar sürerken, ABD Dışişleri Bakan Yardımcısı Vekili Victoria Nuland ise Washington’ın, Türkiye’yi F-35 ailesine geri almaktan memnuniyet duyacağını söylemesi soru işaretine neden olurken, tartışma başlattı.  

ABD ZEMİN HAZIRLIYOR

Uluslararası İlişkiler Uzmanı Prof. Dr. Hasan Köni, Ortadoğu’dan başlayarak, küresel savaşa evrilecek bir çatışmanın kapıda olduğunu belirtirken, “Burns’ün sözleri aslında, psikolojik altyapı oluşturmak için ortaya atıldı. ABD, İran üzerinden yeni bir çatışma planlarken, şimdiden bunun altyapısını oluşturup, ‘uyarmıştık’ imajı çizmeye çalışıyor. F-35 için ılımlı mesajlar da bunun için” dedi.

KRİZ SÜRECEK

Prof. Dr. Köni, savaş olasılıkları ve Türkiye’nin durumu hakkında ise şu görüşleri dile getirdi:

“ABD sürekli olarak, batılı müttefiklerine Ukrayna’ya yardım çağrısında bulunuyor. Trump, seçilirse ABD dış politikası ve kadrolar tümüyle değişir. ABD halkının önceliği göçle mücadele. Ancak Biden yönetimi kasım ayına kadar görevde kalacağından Ukrayna ve Ortadoğu’daki kriz devam edecek. ABD, İran’a müdahale konusunda da müttefiklerin dahil olmasından yana. Türkiye ve Katar, öne sürülmek istenen iki ülke. Nuland’ın ‘F-35 verebiliriz’ açıklamasını bu açıdan okumak gerektiğine inanıyorum. ABD önümüzdeki ilkbahardan itibaren S-400’leri bile sorun etmeden hem F-35 teslimatı, hem ekonomik destek açıklamalarında bulunabilir. İran ile Türkiye’yi karşı karşıya getirmek istiyorlar.

VEKALET SAVAŞLARI 

İran olası bir savaşta Çin ve Rusya’dan destek yağacaktır. Nisan ve sonrasında bir takım olaylar gelişebilir. PKK’nın kış ortasındaki hain saldırısını, İsveç’in NATO üyeliği üzerinden okumak gerek. Türkiye, ne olursa olsun İran ile savaşa girmez ancak Ortadoğu’da vekalet savaşları yaşanacaktır.”

TUZAĞA ÇEKMEK İÇİN  

Uluslararası İlişkiler Uzmanı Prof. Dr. Hasan Ünal ise CİA Direktörü Burns’ün kaleme aldığı yazıya ihtiyatla yaklaştığını belirtti.

Yazının bütün olarak ele alındığında Burns’ün; Ukrayna ve İsrail’e batı desteğinin devam etmesi gerektiğine işaret ettiğini dile getiren Prof. Dr. Ünal,  şunları söyledi:

“Montrö’nün kaldırılmasına yönelik talep ve hemen akabinde F-35 konusundaki yumuşak mesajlar, Ukrayna ve İran konusunda Türkiye’nin tamamıyla ABD eksenine girmesi için ortaya atıldı. ABD’nin Ukrayna meselesi ve Karadeniz’de Türkiye’ye ihtiyacı var. Türkiye’yi yanlarına çekmek için eninde sonunda, F-35’leri de teslim edeceklerdir.”

“DÜNYA ATEŞ ÇEMBERİNE DÖNER”

Biden yönetiminin Türkiye’yi tuzağa çekmeye çalıştığını dile getiren Prof. Dr. Ünal, “Ancak Türkiye tuzağa düşmeyecektir. Direk olarak Rusya ve İran’ı karşımıza almak ekonominin tümüyle çökmesi anlamına gelir. ABD veya batının İran’a müdahalesi durumunda Türkiye çekimser kalır. NATO resmi olarak İran ve Rusya’ya müdahalede bulunacağını düşünmüyorum. Bu olursa, dünya ateş çemberine döner ve nükleer savaş felaketi yaşanır.” dedi.